Presentamos a continuación un fragmento do artigo de «A paisaxe da morte de Xesta» onde se estudan os camiños de mortos desta parroquia do Concello dá Lama e recolleito na revista cultural «A Pedreira».
Dada a singularidade e relevancia deste estudo pioneiro en Galicia consideramos oportuno darlle un leste pequeno espazo.
Camiños de vivos
Os camiños, desde o punto de vista territorial, son os elementos que unen e artellan os diferentes núcleos rurais entre eles, así como co resto da realidade territorial. Na Lama contamos con diversas tipoloxías en relación á súa xerarquía e uso, neste senso destacan os camiños públicos, de maior importancia, como é o caso do “Camiño Real”, “Camiño dos Arrieiros” e “Camiño da Brea”.
As servidumes de paso constitúen un segundo grupo de accesos. En Galicia, coñécese como “serventía” que é o paso ou camiño privado de titularidade común e sen asignación de cotas, calquera que sexa o que cada un dos usuarios ou causantes cedese para a súa constitución, que se encontra establecido sobre a propiedade non exclusiva dos estremeiros e que teñen dereito a usar, gozar e posuír en común a efectos de paso e servizo dos predios.
Existe outro importante grupo de camiños de uso público dentro do medio rural, pero non recollidos como camiños públicos, nin en documentacións nin nos inventarios municipais, pero que poderían equipararse a serventías, pois trátase de porcións de propiedade privada cedidos para tal uso de forma voluntaria polos propietarios dos predios polos que discorre, que constitúen o verdadeiro entramado ou rede viaria dentro do agro galego, e o seu uso vai intimamente ligado ao día a día dos habitantes das aldeas ou núcleos rurais.
Dentro deste grupo de “outros camiños” podemos destacar os seguintes:
Corredoiras: También llamadas camiños de carros, camiños de rodas ó camiños rodales, constituyen el principal entramado viario en el rural gallego, o al menos lo constituyeron hasta la realización de las redes de caminos de las Zonas de Concentración Parcelaria. Conformaban el sistema viario de mayor importancia dentro del agro gallego, pues unían los lugares y aldeas con los caminos públicos y, asimismo, suponían el eje central del que se derivaban los demás caminos que más adelante se referirán.
Camiños da agra: Se trata de caminos que partiendo del núcleo rural o aldea permitían a los habitantes de la misma acceder a sus tierras de cultivo, situadas fundamentalmente en la Agra. En este apartado es importante hacer una diferenciación entre los usados para paso de personas a pie y los usados para paso de animales y aperos agrícolas, pues los primeros son de uso más frecuente y los segundos de uso más esporádico.
Camiños do monte: Estos caminos tienen un origen y naturaleza similar a los Camiños da Agra, ya que el monte tenía, en épocas pasadas, una gran importancia pues, parte del mismo se cavaba para cosechar cereal, de él se sacaban los estrumes que se utilizaban para las camas de los animales, camas que luego se trasformaban en estiércol que era el principal abono orgánico que se usaba en las tierras de cultivo, de él se traía la leña para alimentar las lareiras y cocinas y, por último, en el monte se talaban los árboles para obtener la madera que se utilizaba tanto en la construcción de las viviendas como en la fabricación artesanal de los muebles, los carros, los aperos de labranza.
Camiños dos muíños: os muíños, auténticos puntos de encontro e reunión en épocas pasadas, gozaban para o seu servizo dunha rede de camiños, polos que se chegaba tanto a pé como con animais para realizar a moenda do gran. Estes camiños levaban, ás veces, aparellados outro uso que era o de acceso á presa que conducía a auga ao muíño, para poder realizar derivacións de augas para rega.
Camiños das eiras: trátase dos camiños polos que se chegaba á eira, propia ou común, coas colleitas. A esas eiras, auténticos puntos neurálxicos da vida no rural, debíase poder acceder tamén para realizar a “trilla” ou “malla” e no caso das eiras comúns é frecuente que se encontren nelas os hórreos.
Camiños de acceso aos currais: Acceso tradicional próximo á vivenda para animais, persoas e vehículos agrícolas (antes carros e máis tarde os tractores).
As diferentes tipoloxías de camiños anteriormente citadas estarían englobadas dentro dos coloquialmente chamados “camiños de vivos” que como ben sinala o seu nome fan referencia ás distintas actividades levadas a cabo no día a día dentro do rural galego.
Camiños de mortos
Cando falamos de “camiños de mortos”, referímonos a unha gran rede de camiños presentes nas diferentes parroquias da Lama, cuxa finalidade era o traslado dos defuntos desde a vivenda onde eran velados ata a igrexa-cemiterio, onde se lles daba descanso aos seus restos mortais. Encontrámonos ante unha tipoloxía que se superpón aos “camiños de vivos”, empregando tramos de camiños públicos, servidumes, corredoiras, etc.
Podemos dicir que os camiños de mortos non son camiños construídos ex professo para cumprir co seu fin, constitúen unha perfecta simbiose cos “camiños de vivos”, xa que fortalecen aínda máis o sentido de pertenza ao sitio e demostran que as parroquias dos mortos son a continuidade da parroquia dos vivos.
O feito de que os camiños de mortos utilicen a estrutura territorial dos camiños de vivos non significa que non os transformen e deixen a súa pegada presente. A incorporación claramente intencionada e estudada dunha serie de elementos construídos, tales como cruceiros, pousadoiros, petos de ánimas, etc., daralle maior sentido ao rito funerario que tiña lugar dentro deles.
Son todos estes elementos xunto á igrexa e cemiterio os que definen a “paisaxe da morte”, elemento consubstancial do noso imaxinario rural, polo seu atractivo icónico, polas súas múltiples imaxes de gran forza visual, pola preponderancia das súas formas e, sobre todo, polos significados que se conservan na nosa memoria, asociados non só á morte, senón tamén á propia vida.
A continuación, centraremos o noso estudo na recuperación dos “camiños de mortos de Xesta” polo achegamento que temos con esta parroquia. A metodoloxía aplicada está baseada en tres fontes de información: a tradición oral facilitada pola propia veciñanza, as fontes bibliográficas e o traballo de campo desenvolvido no propio territorio da parroquia.
CAMIÑOS DE MORTOS DA PARROQUIA DE XESTA
A parroquia de Xesta conta cos lugares do Aredo, As Barreiras, Campelo, A Grifa, Liñares, O Outeiro, Pigarzos, O Portomartiño e Xesta, todos eles conectados polas diversas tipoloxías de camiños tradicionais anteriormente citados, así como pola nova rede de estradas provinciais e municipais, en moitos casos superpostas cos primeiros.
Dada a configuración territorial da parroquia, podemos dicir que existen seis lugares: Xesta (agrupación da propia Xesta co Aredo, As Barreiras e O Outeiro), Liñares, O Portomartiño, A Grifa, Campelo e Pigarzos. Isto dá como resultado tres camiños de mortos:
O presente artigo busca dar unha visión holística dos “camiños de mortos” presentes na parroquia, non centrando o seu estudo soamente nos seus propios trazados, senón nos ritos funerarios que levaron a cabo dentro deles. Para iso, comezaremos definindo ditos actos ou ritos desde o augurio da morte ata o loito por parte dos seres queridos.
Os augurios de morte
Na parroquia de Xesta ao igual que no resto de Galicia existen unha serie de augurios e premonicións de morte, que permitían “prever e saber” cando tería lugar o suceso; falábase así de:
O ouveo de cans.
A aparición dunha estrela fugaz ou “facha” cerca do lugar do “óbito”.
O canto das pegas ou a presenza de corvos arredor do tellado.
O Santo Viático
Cando un fregués falecía ou estaba próxima a súa morte, dábaselle aviso ao sacerdote para que lle trouxese o viático ou extremaunción. Mentres tanto, as mulleres da “casa” e en ocasións coa axuda de veciños achegados á familia, limpaban o corpo do defunto e cambiaban as sabas da cama.
O cuarto do defunto era adornado con teas e mantas na cabeceira, colocando dúas candeas en cada extremo. En moitas ocasións, estaban formadas por vasos cunha mestura de auga e viño na parte inferior e aceite na superior onde serían depositadas as candeas para ser acendidas posteriormente. Outra variante deste rito era colocar unha candea bendita do día da Candelaria, un crucifixo e un vaso de auga bendita do Sábado Santo.
Unha vez avisado o sacerdote, o sancristán comunicáballes aos fregreses o falecemento do veciño tocando as campás da igrexa parroquial. Ao chegar á casa, o párroco entraba no cuarto do enfermo e unxía o seu corpo con auga bendita e cos santos óleos de acordo co sacramento da Extremaunción, e se era posible ofrecíalle recibir a Sagrada Comuñón.
O amortallamento
Unha vez acontecida a morte, comezaba a preparación do corpo. Procedíase á limpeza do corpo e ao tapado dos orificios do corpo con algodón e en ocasións colocábase un pouco de cera no embigo do defunto. Como sinala Manuel Mandianes Castro no seu libro Loureses. Antropoloxía dunha parroquia galega:
Os buracos son o camiño do sopro, e o sopro é a vida, o espírito. Polo tanto, hai que tapa-los camiños do espírito cara ó corpo do morto para que poida te-lo descanso.
Posteriormente, procedíase a pechar os ollos e a boca do defunto, atábase un pano debaixo da barbela ata encima da cabeza e, por último, vestíase o defunto co seu mellor traxe ou vestido e era colocado na cama á espera da caixa.
As mulleres da “casa familiar” xunto ás veciñas achegadas eran as encargadas de ir comprar “a caixa”, así como alugar as coroas florais habitualmente artificiais nas parroquias de Verducido e Seixido. Mentres tanto, os homes encargábanse de ir buscar tanto o cura coma o médico para que certificase a morte.
O velorio
Os membros da “casa familiar” acompañados doutros familiares, veciños e amigos do defunto velaban o corpo desde a posta do sol ata a alba. Os asistentes, ao chegar, dirixíanse aos familiares para darlles o pésame acompañado dunha frase de apoio moral ou de loanza ao defunto.
A todos aqueles familiares e amigos que axudasen nas xestións ou trámites, como a busca do cura, do médico, da caixa ou das flores, ofrecíaselles unha comida como agradecemento.
Ao caer a noite rezábase o Santo Rosario presididos polo sacerdote da parroquia. Ao chegar a medianoite a gran maioría dos asistentes retirábanse ás súas casas, mentres que as persoas máis ligadas ao defunto pasaban a noche en “vela”. Durante estas últimas horas, os membros da “casa familiar” compartían un pouco de pan, viños e licores entre os acompañantes.
Con relación aos temas de conversa durante o velorio, o tema que centra o acto é o propio defunto. Cada persoa que chegaba era informada con detalle dos sucesos ocorridos, feito que se repetía unha e outra vez coa aparición de novos asistentes. Isto dáballes paso aos comentarios de “os casos parecidos” relacionados coa morte do defunto, co fin de suavizar a perda acontecida como un feito normal ou habitual no histórico da poboación veciñal.
Existe constancia da presenza de xogos, chistes e historias ao longo do velorio, feito que constata o sentimento dos habitantes do rural galego de reafirmar colectivamente o sentido da vida e a vontade de continuar vivindo coma se non existise a morte.
