Hoxe domingo 9 de agosto comezamos a segunda xornada do taller central do LoboLAB, dando continuidade ao traballo desenvolvido o día anterior na Carballeira dos Prados. Se o sábado nos reuniu arredor dunha mesa para compartir coñecementos, formular preguntas, establecer relacións e imaxinar novas posibilidades para o Suído, o domingo propuxemos saír da mesa e entrar no territorio. Baixo o título “Percorrendo o Suído”, esta segunda xornada converteuse nunha visita de campo pola serra, guiada polas voces e os coñecementos de persoas que viven, estudan, traballan e crean neste territorio. O obxectivo era poñerlle lugar ás pegadas descubertas durante o LoboLAB, comprobando que as seis Paisaxes Invisibles non existen só nas ideas, senón que están nos camiños, nas pedras, na auga, nos animais, nas plantas, nas arquitecturas, nas lembranzas e, sobre todo, nas relacións que se foron construíndo entre as persoas e a serra ao longo do tempo.
O sesteiro de Anceu: a memoria dun neno pastor
A primeira parada levounos ata o sesteiro de Anceu, un lugar especialmente significativo para achegarnos á relación histórica entre as persoas e a serra. Alí, Manuel Boullosa, Gardador do Suído, compartiu coa comunidade do LoboLAB a súa experiencia como pastor e a memoria dun tempo no que a montaña era percorrida diariamente polo gando e polas persoas encargadas do seu coidado. Boullosa foi o último gardador desta zona do Suído, unha responsabilidade que asumiu cando apenas tiña 16 anos, sendo aínda un neno pastor. A súa historia é, polo tanto, moito máis ca unha lembranza persoal: é a memoria viva dunha forma de habitar a montaña que hoxe practicamente desapareceu.
Desde moi novo aprendeu a coñecer a serra a través da experiencia directa: os lugares de pasto, os camiños, os refuxios, as zonas de auga, os cambios do tempo e os sinais que deixaban os animais. Un coñecemento que non estaba escrito en ningún manual, senón que se construía camiñando, observando, traballando e convivindo coa paisaxe. Escoitalo no propio lugar onde desenvolveu parte destas tarefas permitiunos comprender unha dimensión fundamental das Paisaxes Invisibles: detrás de cada camiño, de cada sesteiro ou de cada zona de pastoreo existe unha acumulación de experiencias e saberes que forman parte do patrimonio inmaterial do Suído.
A súa presenza no LoboLAB converteuse así nunha ponte entre tempos diferentes. A voz dun antigo neno pastor permitiunos recuperar unha memoria que corre o risco de desaparecer e poñer en valor o papel de tantas persoas que, durante décadas, coidaron, percorreron e deron forma á paisaxe sen que ese traballo quedase rexistrado nos mapas. O sesteiro de Anceu fíxonos comprender que tamén hai paisaxes que só poden ser lidas a través da memoria de quen as viviu.
Julio Eiroa: aprender a ler a serra
Da memoria pasamos á observación científica. A xornada permitiunos achegarnos á Serra do Suído a través da mirada de Julio Eiroa, biólogo, guía de montaña e fotógrafo de natureza. A súa relación coa serra nace dunha observación continuada do territorio e dos seus habitantes. Durante anos realizou seguimentos e rastrexos de diferentes especies de fauna e flora, percorrendo o monte e aprendendo a interpretar os múltiples sinais que deixa a vida na montaña.
O lobo ocupa un lugar especialmente importante nesta mirada, pero a súa forma de entender o territorio vai moito máis alá dunha única especie. A súa é unha mirada holística, capaz de entender o Suído como un ecosistema no que todas as pezas están relacionadas: mamíferos, aves, réptiles, insectos, vexetación, masas de auga, cambios estacionais e tamén as actividades humanas que, durante séculos, contribuíron a modelar a paisaxe.
Percorrer o territorio con Julio significa aprender a mirar máis alá do evidente. Unha pegada, unha pluma, unha planta, un cambio na vexetación, un son, unha marca ou mesmo unha ausencia poden converterse nunha pista. A natureza deixa sinais constantemente, pero non sempre sabemos interpretalos. E aí aparece unha das claves do LoboLAB: facer visible non significa simplemente mostrar o que estaba oculto, senón aprender a establecer relacións entre aquilo que vemos e aquilo que permanece fóra da nosa mirada.
A mirada de Julio permitiunos, así, pasar dunha paisaxe lembrada a unha paisaxe interpretada. Se Boullosa nos achegaba aos sinais dunha serra vivida desde o pastoreo, Eiroa ensinábanos a recoñecer os sinais dunha serra viva, onde cada especie e cada elemento forman parte dunha rede de relacións. Dúas formas de coñecemento diferentes, pero complementarias, que comezaban a construír unha lectura máis ampla do Suído.
O lobo: un fío que atravesa a paisaxe
Dentro desta mirada global, o lobo ocupa un lugar singular, non só pola súa importancia ecolóxica, senón pola súa capacidade para representar unha realidade que está presente mesmo cando non podemos velo. Julio compartiu a súa experiencia de anos de rastrexo e observación do lobo na Serra do Suído, seguindo pegadas e sinais e tentando reconstruír a súa presenza a partir das evidencias que deixa no territorio.
O lobo convértese así nun verdadeiro Paisaxe Invisible: pode estar aí sen que o saibamos e a súa presenza pode aparecer nunha pegada, nun excremento, nunha marca, nun rastro ou mesmo no comportamento doutras especies. Para atopalo non abonda con mirar; hai que camiñar, observar, esperar e aprender a interpretar.
Durante anos, Julio foi acumulando ese coñecemento que só pode construírse mediante unha relación prolongada coa serra, cruzando formación científica, experiencia de campo e capacidade de observar con paciencia. Esa experiencia levouno tamén a vivir o encontro directo co lobo, unha experiencia excepcional que lle permitiu achegarse de maneira aínda máis profunda a esa realidade que tantas veces só podemos intuír a través dos seus rastros.
Pero o importante non é simplemente ver o lobo, senón comprender todo o que existe arredor del: o hábitat que necesita, as especies coas que comparte espazo, os recursos dos que depende, os corredores polos que se move e as actividades humanas coas que ten que convivir. Por iso, falar do lobo no Suído é falar tamén de biodiversidade, conectividade ecolóxica, conservación dos hábitats e convivencia entre diferentes formas de vida.
O lobo é o fío condutor porque nos obriga a mirar máis alá del. Seguir o seu rastro significa descubrir toda a rede que o fai posible e comprender que a súa presenza é tamén un indicador da complexidade e da saúde dos ecosistemas que habita.
Unha fotografía para facer visible o invisible
A esta mirada científica e territorial súmase a faceta de Julio como fotógrafo de natureza. A fotografía convértese noutra maneira de observar, documentar e compartir aquilo que normalmente permanece fóra da nosa mirada. E aquí aparece unha conexión especialmente simbólica co propio LoboLAB: a fotografía do lobo que protagoniza o cartel do LoboLAB é súa.
A imaxe que deu rostro ao proxecto e que acompañou a súa comunicación desde o primeiro momento nace precisamente desa mirada paciente e respectuosa sobre a fauna da serra. Non é só a fotografía dun lobo; é tamén a representación do fío que atravesa o proxecto, dunha presenza que está aínda que non sempre poidamos velo e dun animal que nos serve de porta de entrada a outras realidades.
A fotografía fai visible o lobo, mentres o LoboLAB nos invita a ir máis alá da propia imaxe e preguntarnos que paisaxe existe detrás del. Que hábitat necesita? Que outras especies o acompañan? Que camiños percorre? Que relacións mantén co territorio e coas persoas?
Así, a imaxe que identifica o LoboLAB deixa de ser simplemente unha fotografía e convértese nunha metáfora do propio proxecto: ver unha pegada para comezar a descubrir todo aquilo que a pegada nos conta.
O Foxo do Lobo de Xesta: a paisaxe herdada
Se con Manuel Boullosa nos achegamos ao Suído desde a memoria de quen o percorreu e o coidou, e con Julio Eiroa aprendemos a lelo a través das pegadas da fauna, da flora e dos procesos naturais, no Foxo do Lobo de Xesta a mirada volveu cambiar de escala. Alí, Manuel Bugallo, arquitecto e paisaxista e veciño de Xesta, propúxonos achegarnos ao territorio desde aquilo que el entende como paisaxe herdada: un territorio que non recibimos baleiro, senón cargado de pegadas, coñecementos, formas de uso e transformacións acumuladas ao longo das xeracións.
Esta idea permitiunos conectar directamente as tres voces que nos acompañaron durante a xornada. O Suído que Boullosa lembraba como espazo de pastoreo, camiños e coidados; o Suído que Eiroa interpreta a través das pegadas do lobo e das múltiples formas de vida que o habitan; e o Suído que Bugallo nos amosaba a través das arquitecturas e estruturas que a comunidade foi construíndo para relacionarse con el son, en realidade, diferentes capas dunha mesma paisaxe herdada.
Porque a paisaxe non é só natureza nin tampouco só territorio transformado polas persoas. É o resultado dunha relación continuada entre ambos. É aquilo que recibimos das xeracións anteriores, pero tamén aquilo que estamos modificando e que, á súa vez, deixaremos ás que veñan despois. Desde esta perspectiva, o Foxo do Lobo de Xesta deixa de ser simplemente unha construción etnográfica para converterse nunha das pegadas materiais desa paisaxe herdada.
Bugallo introduciunos na tipoloxía do foxo de converxencia, explicando como estas estruturas se adaptaban ás características concretas do lugar e como non poden entenderse separadas da paisaxe na que foron construídas. O foxo non aparece como un obxecto colocado sobre o monte, senón que se adapta, se integra e se mimetiza co territorio, aproveitando as pendentes, as formas do relevo, a vexetación e os accidentes naturais para construír un sistema de captura no que arquitectura e topografía funcionan conxuntamente.
Esta adaptación revela un coñecemento profundo do lugar. Do mesmo xeito que Boullosa coñecía os ritmos do gando, os camiños e os lugares de pastoreo, e Eiroa aprende a interpretar as pegadas e sinais da fauna, quen construíu estes foxos tiña que coñecer o comportamento do lobo e, ao mesmo tempo, saber ler a montaña. A arquitectura convertíase así nunha forma de coñecemento aplicado ao territorio.
Os foxos son, polo tanto, o resultado da combinación de observación, experiencia, coñecemento do comportamento animal, capacidade construtiva e traballo comunitario. Non son arquitecturas individuais, senón arquitecturas colectivas, construídas desde unha necesidade compartida e transmitidas mediante o coñecemento entre xeracións. Nelas queda materializada unha maneira de entender e habitar a serra.
Durante o percorrido, Bugallo foi identificando os diferentes elementos que compoñen esta arquitectura e explicando como cada un deles participa dun sistema territorial máis amplo. Falamos dos brazos, que conducían e concentraban o movemento do lobo cara ao sistema de captura; do foxo, como espazo central ao que se pretendía conducir o animal; do boqueiro, como punto de acceso e relación co sistema; das cancelas, destinadas a pechar ou controlar determinados pasos; e doutros elementos e solucións construtivas como as chanzos, armadas e capeas.
Cada peza adquiría sentido en relación coas demais e, sobre todo, en relación coa propia paisaxe. O foxo non funcionaba illadamente: era o territorio convertido en arquitectura. As súas formas aproveitaban o relevo e a súa eficacia dependía do coñecemento preciso das dinámicas da montaña e do comportamento do animal.
Nese sentido, a explicación de Bugallo completaba o percorrido iniciado con Boullosa e Eiroa. Se Boullosa nos falaba dunha paisaxe vivida e coidada, e Eiroa dunha paisaxe observada e interpretada, Bugallo amosábanos unha paisaxe construída e herdada. Tres maneiras diferentes de achegarse ao mesmo lugar, tres capas que se superpoñen e que permiten comprender que o Suído non pode ser explicado desde unha única mirada.
Arquitecturas invisibles: cando a comunidade constrúe paisaxe
A explicación de Manuel Bugallo puxo tamén sobre a mesa unha cuestión fundamental para o LoboLAB: que significa conservar unha arquitectura que é moito máis ca unha arquitectura? Os foxos do lobo son testemuñas materiais dunha forma de organización comunitaria e dunha maneira histórica de relacionarse coa fauna e coa montaña. Pero o seu valor non reside unicamente na pedra. Está na suma de territorio, memoria, coñecemento, técnica, comunidade e paisaxe que representan.
Por iso, conservar estas arquitecturas non pode significar simplemente restaurar as súas paredes. Tamén é necesario recuperar os coñecementos asociados a elas, explicar os seus elementos, transmitir a súa historia e incorporalas á vida actual do territorio sen romper a relación coa paisaxe que lles deu sentido.
Isto implica falar de novos usos, pero tamén de límites. Non calquera uso é compatible con calquera lugar, non calquera forma de divulgar contribúe a conservar e non toda popularización é necesariamente positiva. A posta en valor destes espazos debe partir do coñecemento da súa fraxilidade e capacidade de carga, evitando que a súa propia visibilización provoque a perda dos valores que queremos protexer.
Os novos usos deben construírse coa poboación local e desde o territorio, incorporando ás persoas que coñecen estes lugares, que gardan a súa memoria e que poden contribuír a decidir como deben ser visitados, explicados e utilizados. Porque se o Suído é unha paisaxe herdada, tamén é unha paisaxe que estamos herdando para deixar en herdanza.
Esta mirada cambia a pregunta. Xa non se trata unicamente de saber que queremos facer co foxo, senón de preguntarnos que queremos que permaneza del dentro de vinte, cincuenta ou cen anos. Nese sentido, a conservación convértese tamén nun acto de responsabilidade colectiva. O legado non consiste en manter intacto o pasado, senón en comprender o seu significado para poder decidir como incorporalo ao futuro sen perder aquilo que o fai único.
E talvez aí estea unha das claves do LoboLAB: facer visible a paisaxe herdada para poder decidir conscientemente que paisaxe queremos herdar.
Do lobo á comunidade
O Foxo do Lobo de Xesta permitiunos comprender unha das ideas que atravesan todo o LoboLAB: o lobo nunca está só. Ao redor del existe unha rede de relacións formada polos animais, o gando, os pastores, os camiños, a arquitectura, a comunidade, a montaña, a auga e a vexetación.
O foxo é a expresión material dunha parte desa relación: unha arquitectura creada para responder a un conflito histórico coa fauna, pero que hoxe podemos ler desde outra perspectiva, como patrimonio, memoria e oportunidade para repensar as relacións que queremos establecer coa natureza.
O mesmo elemento que nun momento histórico representaba unha ferramenta de control pode converterse hoxe nunha ferramenta para comprender a nosa propia historia e reflexionar sobre a convivencia futura. E é precisamente nesa capacidade para conectar pasado e futuro onde reside parte do seu valor.
A xornada do domingo deixounos unha certeza: para coidar o Suído primeiro temos que aprender a lelo. Ler a memoria dos pastores, as pegadas dos animais, a flora e a fauna, as arquitecturas, os camiños e as relacións que existen entre todos eles. Pero tamén aprender a ler os límites.
Porque conservar o Suído non significa simplemente facer máis visible o seu patrimonio ou atraer máis persoas. Significa aprender a medir a intensidade das nosas intervencións e dos nosos usos, respectando os ritmos da serra e a súa capacidade para acoller novas actividades.
O LoboLAB propón precisamente esa mirada: facer visible sen invadir, divulgar sen banalizar, utilizar sen degradar e recuperar sen descontextualizar. É unha forma de entender a divulgación, o patrimonio e a participación que coloca a responsabilidade no centro. Porque facer visible unha realidade tamén implica facerse responsable dela.
Unha paisaxe que fala a través das súas voces
Ao longo desta xornada fomos comprobando que moitas das pegadas que buscamos no LoboLAB non están unicamente nos mapas nin nos elementos físicos da paisaxe. Están tamén nas persoas: na memoria de quen foi pastor, na mirada de quen rastrexa, na paciencia de quen fotografía, na pedra de quen construíu, no coñecemento de quen aínda lembra e nos vínculos que todas esas persoas estableceron coa serra.
A historia de Manuel Boullosa, aquel neno pastor que con 16 anos se converteu no último Gardador desta zona do Suído, é unha destas pegadas. Os rastreos de Julio Eiroa, os seus encontros co lobo e con outras especies, o seu coñecemento da flora e da fauna e a súa fotografía permítennos achegarnos a outra realidade que permanece oculta á mirada cotiá. E o percorrido polo Foxo do Lobo de Xesta, guiado por Manuel Bugallo, permitiunos descubrir que tamén existen arquitecturas invisibles: estruturas construídas pola comunidade, adaptadas ao relevo e profundamente integradas na paisaxe.
Tres miradas diferentes: memoria, ciencia e arquitectura. Tres formas de ler un mesmo territorio. E entre todas elas, o lobo. Un animal que poucas veces se deixa ver, pero cuxa presenza pode ser lida por quen sabe observar. Seguir as súas pegadas é tamén seguir as pegadas dunha paisaxe que aínda conserva vida salvaxe.
Esa invisibilidade implica unha responsabilidade, porque aquilo que non vemos con facilidade pode ser tamén aquilo que máis facilmente podemos perder. Coñecer o lobo, comprender o seu papel, observar a biodiversidade que o rodea, recuperar a memoria dos seus habitantes e conservar as arquitecturas que falan da súa relación histórica coa comunidade son diferentes formas de facer unha mesma cousa: coidar a rede de relacións que mantén vivo o Suído.
Do taller ao territorio
Se o sábado o LoboLAB nos convidaba a descubrir As Pegadas, Os Encontros, Os Fíos e As Sementes, o domingo permitiunos saír ao encontro desas pegadas sobre o propio terreo. O que o día anterior aparecía representado en mapas, palabras, preguntas, conexións e propostas, agora tiña lugares, voces e historias concretas: o sesteiro, o camiño, o rastro, o foxo, a fotografía, a memoria e a paisaxe.
Foi unha maneira de comprobar que as Paisaxes Invisibles non son conceptos afastados da realidade. Están presentes nos lugares que percorremos, nas persoas que gardan a súa memoria, nos animais que os habitan, nas arquitecturas que permanecen e nas relacións que se producen entre todos eles.
O lobo foi o fío que nos guiou. Pero foron as persoas, a memoria, a ciencia, a fotografía, a arquitectura e a propia paisaxe quen nos axudaron a seguir o rastro.
E quizais ese sexa un dos grandes legados desta xornada: comprender que para mirar o Suído non abonda cunha única perspectiva. Hai que cambiar de escala, pasar da persoa ao animal, do animal ao ecosistema, da pedra á comunidade, da memoria ao futuro e do visible ao invisible.
Porque unha paisaxe non é só aquilo que vemos.
É tamén aquilo que se move, aquilo que deixa pegada, aquilo que recordamos, aquilo que construímos colectivamente e aquilo que aínda estamos a tempo de conservar.
E agora que aprendemos a seguir as súas pegadas, a responsabilidade é nosa: decidir que queremos deixar atrás cando o lobo volva pasar.
O LoboLAB pecha esta xornada, pero queda aberto. Aberto ás novas preguntas, ás ideas que aínda están por medrar e, sobre todo, aos lazos e ás redes comunitarias que comezaron a tecerse ao longo destes encontros. Persoas, coñecementos, memorias, proxectos e miradas diferentes que se cruzaron para descubrir novas relacións e posibilidades arredor do Suído. O que aconteceu nestes días non queda só no taller: queda nas conexións creadas, nas colaboracións que poden xurdir e na vontade compartida de seguir coidando e construíndo territorio. O lobo foi o fío que nos guiou, e agora son estas redes as que poden manter o fío vivo.
O LoboLAB continúa aberto, como unha rede en construción que seguirá medrando coas persoas, co territorio e coas novas pegadas que aínda están por descubrir.
