Para darlle maior rigor histórico, convén distinguir entre os datos históricos do santuario, a interpretación artística do conxunto e a lectura simbólica que propón o estudo. É importante presentar Xende non como unha reprodución literal de Xerusalén, senón como unha recreación devocional do Calvario, adaptada á topografía e á tradición relixiosa galega. Tamén cómpre evitar atribuír unha intención concreta ao autor sen documentación que a confirme.
Xerusalén en Xende: a «Paisaxe da Paixón» nun núcleo tradicional galego
E se che dixésemos que nunha pequena parroquia da Lama se recreou simbolicamente o Calvario de Xerusalén? En Xende, un vía crucis ascende ata un singular conxunto monumental no que a escultura, a arquitectura e a topografía se combinan para representar distintos momentos da tradición cristiá.
O noso compañeiro Manuel Bugallo, xunto con Cristina Villaverde, está a desenvolver un estudo sobre o Santuario do Santísimo Cristo da Agonía de Xende, co obxectivo de analizar e poñer en valor a súa dimensión paisaxística, arquitectónica e artística, máis alá da función relixiosa que desempeña.
A romaría do Cristo de Xende está documentada desde mediados do século XIX, nun contexto no que a afluencia de devotos contribuíu á transformación e á ampliación do conxunto. O vía crucis, articulado ao longo dunha subida que culmina no Calvario, permite comprender como a organización dos espazos e a disposición dos elementos monumentais participan na representación do relato sagrado.
Un dos elementos máis destacados é o Cruceiro da Paixón baixo baldaquino, realizado en 1868 polo mestre canteiro Manuel González Perdiz, natural de Covelo. O conxunto conserva restos da súa policromía e presenta unha elaborada composición escultórica, con figuras e motivos vinculados á iconografía cristiá. O baldaquino protexe a parte superior do monumento e contribúe á súa singularidade artística, pouco habitual neste tipo de construcións rurais.
O interese de Xende reside precisamente na relación entre estes elementos: non son pezas illadas, senón partes dun conxunto no que o percorrido, a arquitectura e a escultura contribúen a recrear simbolicamente o Calvario. Trátase dunha expresión da cultura relixiosa popular que se materializou nun lugar concreto e que hoxe forma parte do patrimonio histórico e artístico da Lama.
Achegarse a Xende é tamén descubrir unha parte da historia cultural de Galicia. Percorrer o vía crucis e observar de preto o cruceiro policromado permite recoñecer o traballo dos canteiros, a riqueza da escultura popular e a capacidade das comunidades rurais para construír espazos cheos de significado. Un patrimonio que merece ser estudado, coñecido e transmitido ás vindeiras xeracións.
