Hai uns anos, o noso compañeiro César Cabaleiro comentounos o descubrimento, a través da plataforma dixital Galiciana, dunha interesante serie de documentación relacionada co Catastro de Urbana de diferentes parroquias do concello da Lama.
A partir dese achado xorde o interese por coñecer con maior profundidade que tipo de documentación é, como foi elaborada e que información pode ofrecernos hoxe. O caderno que tomamos como referencia corresponde á Sección 1ª da Lama e comprende os lugares de Xesta, O Outeiro e As Barreiras, dentro da parroquia de Giesta. O exemplar conservado no Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra constitúe un caderno de campo no que se documentan as fincas mediante fichas individualizadas.
A súa estrutura permite entender mellor o proceso de elaboración. As fichas parten dos datos existentes no Rexistro Fiscal e incorporan, nun segundo momento, os datos que o aparellador obtén directamente durante a súa visita á finca. Rexístranse aspectos como a situación, os lindeiros, a superficie, o número de locais, a propiedade e o domicilio, xunto con información máis detallada sobre as fachadas, ocos, cubertas e superficies. A ficha complétase con apartados destinados á descrición da finca, aos materiais e sistemas construtivos, ás fachadas, carpinterías, armaduras, pavimentos, escaleiras, cociñas e outras observacións.
É precisamente esta combinación entre información fiscal previamente existente e observación directa do edificio a que fai especialmente interesante o documento. A súa finalidade era administrativa e tributaria, pero o proceso de levantamento acabou xerando unha información moito máis ampla sobre os edificios e os lugares nos que se encontraban.
Esta análise previa pretende achegarnos a esa fonte, entender como está organizada e comprobar que tipo de lecturas pode permitir. Para iso tomamos como exemplo este caderno correspondente a Xesta, O Outeiro e As Barreiras, e particularmente o conxunto de fichas referido ao lugar de Xesta.
A elección de Xesta responde tamén a unha cuestión de proximidade. É unha parroquia amiga, vinculada ao noso traballo e ao ámbito de investigación do Suído LAB, e permítenos achegarnos á documentación desde un lugar que coñecemos e co que existe unha relación previa. Esta proximidade fai posible contrastar a información do documento coa percepción actual do núcleo, sen pretender por iso adiantar interpretacións sobre a súa evolución.
Nunha primeira lectura, o caderno amosa unha metodoloxía de levantamento bastante sistemática. Cada finca é identificada mediante un número e unha ficha propia, na que se relacionan os datos fiscais existentes coa información recollida polo técnico durante a visita. O documento incorpora tamén descricións dos sistemas construtivos e croquis das edificacións, permitindo achegarse non só á súa dimensión fiscal, senón tamén á súa configuración arquitectónica.
O interese da documentación está, polo tanto, en diferentes escalas. Por unha banda, permite achegarse ao edificio individual: a súa superficie, composición, materiais, usos e características. Por outra, permite observar a relación entre as diferentes fincas e os lugares nos que se sitúan. E, se se consideran outros cadernos da mesma natureza, podería abrirse unha lectura máis ampla sobre a forma en que estaban organizadas as diferentes parroquias e núcleos da Lama.
Pero nesta fase non pretendemos facer aínda un estudo histórico ou arquitectónico de Xesta. O obxectivo é máis sinxelo: coñecer a fonte e identificar as preguntas que pode abrir.
Que alcance ten realmente esta documentación? Que outros lugares e parroquias están recollidos? Que período abrangue? Como se relacionan estes cadernos co Rexistro Fiscal e co resto da documentación catastral? Que información se repite e que particularidades aparecen en cada núcleo? E, sobre todo, que posibilidades ofrece o seu contraste con outras fontes e coa realidade actual?
Estas son algunhas das cuestións que quedan abertas a partir desta primeira aproximación.
Para o Suído LAB, o interese desta documentación pode estar precisamente nesa capacidade para engadir unha nova capa ás lecturas que facemos das parroquias. Os cadernos ofrecen unha mirada situada nun momento concreto, elaborada desde a observación directa dos edificios e desde unha finalidade administrativa. Poñela en relación coa cartografía actual, coa fotografía, coa memoria das persoas ou coa observación dos propios lugares podería permitir outras formas de achegarnos ás transformacións que experimentaron as parroquias.
Non se trata, polo tanto, de considerar este documento como unha resposta pechada, senón como unha fonte que pode axudar a formular novas preguntas. Xesta ofrece aquí un ámbito próximo desde o que comezar a explorar o seu contido e, a partir desa experiencia, valorar o interese de ampliar a mirada a outros lugares e parroquias.
Xesta convértese así nun punto de partida para achegarnos a esta documentación e preguntarnos que outras historias, transformacións e formas de habitar poden estar agochadas nestes cadernos. Unha invitación a seguir explorando as nosas parroquias desde a memoria dos documentos e desde a mirada das persoas que as viven.
E, sobre todo, grazas a César por compartir aquel descubrimento e abrirnos a porta a esta fonte de investigación.
