Hoxe recuperamos o traballo de Lino Cendón, integrante do SuídoLAB, e o seu proxecto de recuperación da toponimia e da memoria da parroquia de Covelo.
O seu traballo, recollido en Os lugares da memoria. Toponimia da parroquia de Covelo, parte dunha inquietude persoal: deixar rexistrado un coñecemento do territorio que Lino recibira das persoas maiores da súa contorna e que sabía que podía desaparecer.
Arredor do ano 2000 comezou a anotar topónimos, expresións e cantigas que escoitaba da súa avoa, das súas tías e doutras persoas da parroquia. Desde aquela, foi construíndo pouco a pouco un arquivo propio da memoria territorial de Covelo. O que comezou como unha recompilación persoal acabou converténdose nun traballo moito máis amplo, no que a memoria oral se combina coa cartografía, coa representación en 3D e coa xeolocalización.
E Lino non deixou de traballar na zona. Ao longo dos anos continuou percorrendo o territorio, falando coas persoas que conservan esa memoria e incorporando novos datos, lugares, historias e coñecementos. O seu proxecto, polo tanto, non é un traballo pechado, senón unha investigación que continúa viva e que segue medrando a medida que aparecen novas lembranzas, novas informacións e novas formas de interpretar a paisaxe.
A súa achega persoal está precisamente nesa capacidade para escoitar, preguntar, contrastar e conectar os coñecementos das persoas co territorio que habitan. Lino non se limita a recoller nomes: intenta comprender por que se chama así cada lugar, quen o utilizaba, para que se empregaba e que historias permanecen asociadas a el.
Para facelo, recorre a unha rede de persoas da parroquia que conservan coñecementos moi específicos sobre os lugares que percorreron durante toda a súa vida. Persoas como Esther da Vincurada, Lully, Concha do Coxo, Darío, Adelia ou Mérita son fundamentais para reconstruír partes concretas desa paisaxe. Lino actúa así como mediador e compilador dun coñecemento colectivo, reunindo saberes que, en moitos casos, só existen na memoria das persoas que os viviron.
E esa é unha das grandes particularidades do seu traballo: o mapa non nace só dos mapas, senón das persoas.
Lino achega tamén a súa propia memoria. Os lugares que documenta están atravesados polas súas experiencias de infancia, polos camiños que percorreu, polas fontes nas que bebía, polas historias que escoitou e pola relación persoal que mantén coa paisaxe. Por iso, no seu traballo, unha fonte, unha veiga ou un monte nunca son simplemente coordenadas: son lugares cargados de vivencias.
Esta mirada persoal explica tamén a súa preocupación pola transformación do territorio. A perda de topónimos, a desaparición dos usos tradicionais, o abandono de determinados espazos ou a transformación da paisaxe supoñen para Lino a perda dunha parte da identidade da comunidade. O seu traballo nace, en boa medida, da necesidade de deixar constancia antes de que esa memoria desapareza, pero tamén do compromiso de seguir recolléndoa mentres continúa viva.
É aquí onde a súa figura cobra especial importancia para Paisaxes Invisibles do SuídoLAB.
Lino foi quen de identificar e documentar, desde a súa propia experiencia, unha dimensión do territorio que non aparece nos mapas convencionais. A súa contribución é facer visible o invisible: poñer nome ao que non o tiña nos mapas, recuperar o que só permanecía na memoria e relacionar cada lugar coas persoas, cos usos e coas historias que lle dan significado.
Por iso, máis que un traballo sobre toponimia, o de Lino é unha forma de cartografar a relación entre unha comunidade e a súa paisaxe. E esa maneira de mirar —atender ás voces locais, recuperar os saberes transmitidos e entender o territorio como memoria viva— conecta directamente co que hoxe buscamos en Paisaxes Invisibles.
A achega de Lino ao SuídoLAB é, así, tamén unha achega metodolóxica e humana: ensinarnos que, para coñecer realmente unha paisaxe, non abonda con mirala. Hai que escoitala, percorrela e preguntarlles ás persoas que a levan dentro.
